«Να επιστρέψουμε τα Ελγίνεια στην Ελλάδα»

Το Greek List ευχαριστεί τον Γιάννη Ανδριτσόπουλο για την αποστολή του άρθρου του στην ομάδα μας το οποίο δημοσιεύθηκε στα ΝΕΑ.

Επιστολή – ντοκουμέντο του διάσημου βρετανού ιστορικού τέχνης λόρδου Κένεθ Κλαρκ αποκαλύπτει ότι μέλος της διοίκησης του Βρετανικού Μουσείου είχε ταχθεί ανοικτά υπέρ του επαναπατρισμού των Γλυπτών τουΠαρθενώνα από το 1943!
ΛΟΝΔΙΝΟ. Γιάννης Ανδριτσόπουλος

Μια επιστολή – ντοκουμέντο του διάσημου βρετανού ιστορικού τέχνης λόρδου Κένεθ Κλαρκ αποκαλύπτουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ». Στο γράμμα αυτό διατυπώνεται απερίφραστα η θέση ότι τα Γλυπτά του Παρθενώνα πρέπει να επιστραφούν στην Ελλάδα. Ο Κλαρκ διατέλεσε επί σειρά ετών επίτροπος του Βρετανικού Μουσείου, στο οποίο εκτίθενται τα Γλυπτά από το 1817, αφού προηγουμένως ο λόρδος Ελγιν τα είχε αποσπάσει με αμφιλεγόμενο τρόπο από τον Παρθενώνα. Είναι η πρώτη φορά που αποκαλύπτεται ότι μέλος της διοίκησης του Βρετανικού Μουσείου έχει ταχθεί ανοικτά υπέρ του επαναπατρισμού των Γλυπτών, άποψη που βρίσκεται σε ευθεία αντίθεση με τη θέση του μουσείου ότι τα Ελγίνεια, όπως τα αποκαλούν οι Βρετανοί, πρέπει να παραμείνουν στο Λονδίνο.

Η επιστολή του Κλαρκ φυλάσσεται στα αρχεία της Τέιτ Γκάλερι, του εμβληματικού μουσείου τέχνης του Λονδίνου, αλλά δεν βρίσκεται σε δημόσια έκθεση. «ΤΑ ΝΕΑ» επισκέφθηκαν, κατόπιν ειδικής άδειας, την Αίθουσα Αρχείων της Τέιτ και φωτογράφισαν το επίμαχο έγγραφο, το οποίο έρχεται για πρώτη φορά στο φως της δημοσιότητας. Η δισέλιδη επιστολή γράφτηκε σε γραφομηχανή στις 3 Σεπτεμβρίου 1943, όταν ο Κλαρκ ήταν διευθυντής της Νάσιοναλ Γκάλερι, της φημισμένης Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου. «Κατά τρόπο παράλογο, είμαι υπέρ της επιστροφής των ελγίνειων μαρμάρων στην Ελλάδα» γράφει στο γράμμα που απευθύνει προς τον Τόμας Μπότκιν, τον ιρλανδό διευθυντή του Ινστιτούτου Καλών Τεχνών Μπάρμπερ και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ.

Μάλιστα, ο λόρδος Κλαρκ διατυπώνει την εξόχως τολμηρή θέση ότι τα Γλυπτά του Παρθενώνα πρέπει να στεγαστούν σε μουσείο δίπλα στην Ακρόπολη, το οποίο οφείλει να χτίσει με δικά του έξοδα το βρετανικό κράτος! Τα μάρμαρα πρέπει να επιστρέψουν, γράφει ο Κλαρκ, «όχι για να επανατοποθετηθούν στον Παρθενώνα, αλλά για να εκτεθούν σε ένα όμορφο κτίριο στην άκρη της Ακρόπολης, την κατασκευή του οποίου νομίζω ότι θα έπρεπε να πληρώσει η βρετανική κυβέρνηση». Στη συνέχεια εξηγεί γιατί διατυπώνει αυτή την «παράλογη», κατά τον τρόπο σκέψης πολλών Βρετανών, πρόταση: «Θα το έκανα για καθαρά συναισθηματικούς λόγους, ως έκφραση του χρέους που έχουμε στην Ελλάδα». Στην ίδια επιστολή ξεκαθαρίζει ότι δεν τάσσεται γενικώς υπέρ του επαναπατρισμού έργων τέχνης, αλλά, όπως σημειώνει, τα Γλυπτά του Παρθενώνα αποτελούν ξεχωριστή περίπτωση. Η ρηξικέλευθη αυτή θέση είναι εκ διαμέτρου αντίθετη με την πολιτική που ακολουθούν έως σήμερα στο ζήτημα αυτό τόσο το Βρετανικό Μουσείο όσο και η βρετανική κυβέρνηση. Εξού και η απάντηση που έλαβε στις 8 του ίδιου μήνα: «Οι απόψεις σου για την ορθότητα της επιστροφής των ελγίνειων μαρμάρων στην Ελλάδα αναστάτωσαν τις δικές μου» του έγραψε ο Μπότκιν.

«Η, κάπως απροσδόκητη, υποστήριξη του Κένεθ Κλαρκ σε μια θέση που σήμερα είναι ευρέως διαδεδομένη στη Βρετανία αποτελεί μια ευχάριστη αποκάλυψη. Πιο σημαντική, όμως, είναι η διορατική έμφαση που δίνει στην ανάγκη να δοθούν ξεχωριστές λύσεις σε μεμονωμένες περιπτώσεις. Και ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η εκπληκτική ακρίβεια της πρόβλεψής του ότι τα Γλυπτά θα εκτεθούν “σε ένα όμορφο κτίριο στην άκρη της Ακρόπολης”. Περισσότερα από 65 χρόνια μετά, το μεγαλύτερο μέρος αυτής της προφητείας έχει εκπληρωθεί. Απομένει μόνο η επανένωσή τους με τα Γλυπτά που λείπουν» δήλωσε στα «ΝΕΑ» ο Αντονι Σνόντγκρας, πρώην αντιπρόεδρος της Βρετανικής Ακαδημίας, ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και επίτιμος πρόεδρος της Βρετανικής Επιτροπής για την Επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα.

Το μουσείο στο οποίο αναφέρεται ο Κλαρκ δεν χτίστηκε ποτέ με έξοδα της βρετανικής κυβέρνησης. Οικοδομήθηκε από το ελληνικό κράτος, με σκοπό να στεγάσει τα ανεκτίμητα ευρήματα από τον βράχο της Ακρόπολης. «Είναι υπέροχο το γεγονός ότι το όραμα του Κλαρκ πήρε σάρκα και οστά με το εξαιρετικό Μουσείο Ακρόπολης. Βέβαια, η Βρετανία δεν πλήρωσε για την κατασκευή αυτού του μουσείου, από το οποίο εξακολουθούν να λείπουν τα πολυάριθμα κομμάτια που ο λόρδος Ελγιν χυδαία αφαίρεσε από τον Παρθενώνα, τα οποία σήμερα εκτίθενται με λάθος τρόπο στο Βρετανικό Μουσείο, χιλιόμετρα μακριά από το άλλο τους μισό. Προσβλέπω στην ημέρα που θα μπορέσουν να επανενωθούν στην Αθήνα» είπε στα «ΝΕΑ» η Τζούντιθ Χέριν, ομότιμη καθηγήτρια Βυζαντινών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κινγκς Κόλετζ του Λονδίνου. Την προσεχή Πέμπτη συμπληρώνονται δέκα χρόνια από την έναρξη λειτουργίας του Μουσείου Ακρόπολης. Η απουσία ενός χώρου που θα μπορούσε να στεγάσει τα Γλυπτά αποτελούσε πάγια πρόφαση των Βρετανών για να μην τα επιστρέψουν στην Αθήνα. Από τον Ιούνιο του 2009 το επιχείρημα αυτό έχει καταρρεύσει, αλλά το Βρετανικό Μουσείο επιμένει να αρνείται τον διάλογο για την επιστροφή των Γλυπτών. Στη συνέντευξη που παραχώρησε στα «ΝΕΑ» τον περασμένο Ιανουάριο ο διευθυντής του Βρετανικού Μουσείου Χάρτβιχ Φίσερ είχε αποκλείσει ακόμη και τον βραχυχρόνιο δανεισμό τους εάν η Ελλάδα δεν αναγνωρίσει ότι ανήκουν στους Βρετανούς. «Τα Γλυπτά του Παρθενώνα βρίσκονται στη νόμιμη ιδιοκτησία του Βρετανικού Μουσείου. Ανθρωποι από όλο τον κόσμο μπορούν να τα επισκεφθούν δωρεάν. Οι αποφάσεις που τα αφορούν λαμβάνονται από τους επιτρόπους του μουσείου, χωρίς πολιτικές παρεμβάσεις» δήλωσε στα «ΝΕΑ» αξιωματούχος της Ντάουνινγκ Στριτ.

Ο λόρδος Κλαρκ υπήρξε ένας από τους πλέον δραστήριους επιτρόπους (trustees) του Βρετανικού Μουσείου. «Ηταν ο καλύτερος επίτροπος που γνώρισα ποτέ» είχε δηλώσει ο διευθυντής του μουσείου (1974-1976) Τζον Πόουπ – Χένεσι. Οι 25 επίτροποι αποτελούν το ανώτατο διοικητικό όργανο του Βρετανικού Μουσείου: διορίζουν τον εκάστοτε διευθυντή του και έχουν υπό την ευθύνη τους τις συλλογές του ιδρύματος. Ο Κλαρκ θεωρείται ένας από τους πιο καταξιωμένους ιστορικούς τέχνης της Βρετανίας. Είχε διατελέσει πρόεδρος του Συμβουλίου Τεχνών της Βρετανίας, διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου, πρύτανης του Πανεπιστημίου του Γιορκ, καθηγητής Καλών Τεχνών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στη Βασιλική Ακαδημία. Εγινε ευρύτερα γνωστός ως παρουσιαστής της σειράς ντοκιμαντέρ του BBC «Civilisation». Πέθανε στο Κεντ το 1983.

Η επιστολή του μνημονεύεται στο βιβλίο «Κένεθ Κλαρκ: βίος, τέχνη και πολιτισμός» του ιστορικού τέχνης Τζέιμς Στέρτον (William Collins, Λονδίνο, 2016). Μιλώντας στη διεθνή ημερίδα για την επανένωση των Γλυπτών στο Μουσείο Ακρόπολης τον περασμένο Απρίλιο, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος είχε κάνει λόγο για «μίζερη και εντελώς ανάξια της παράδοσης της Βρετανίας στάση των υπευθύνων του Βρετανικού Μουσείου, οι οποίοι αναδεικνύονται κατώτεροι των περιστάσεων». Τον Απρίλιο του 2018, ο πρεσβευτής της Ελλάδας στο Λονδίνο Δημήτρης Καραμήτσος – Τζιράς είχε αρνηθεί να παραστεί στα εγκαίνια της έκθεσης «Ο Ροντέν και η τέχνη της αρχαίας Ελλάδας» στο Βρετανικό Μουσείο, καταγγέλλοντας ως «ανάρμοστο» το γεγονός ότι οι διοργανωτές απέδιδαν την έμπνευση του γάλλου γλύπτη στα κατακερματισμένα Γλυπτά που βρίσκονται στο Λονδίνο και όχι στον ίδιο τον Παρθενώνα.

Το αίτημα για την επιστροφή των Γλυπτών τέθηκε για πρώτη φορά στη Βρετανία από τον βουλευτή Χιου Χάμερσλι, σε συζήτηση στη Βουλή των Κοινοτήτων τον Ιούνιο του 1816. Το πρώτο καταγεγραμμένο αίτημα από την Ελλάδα υποβλήθηκε το 1834. Ωστόσο, η Μελίνα Μερκούρη ήταν εκείνη που το 1982 ηγήθηκε της πρώτης οργανωμένης εκστρατείας για τη διεκδίκηση των Γλυπτών. Τον περασμένο Ιούνιο, ο αρχηγός του Εργατικού Κόμματος Τζέρεμι Κόρμπιν, στην αποκλειστική συνέντευξή του στα «ΝΕΑ», δεσμεύθηκε ότι εάν εκλεγεί πρωθυπουργός θα δρομολογήσει την επιστροφή των Γλυπτών στην Ελλάδα. Σε όλες τις δημοσκοπήσεις που έχουν διενεργηθεί, η πλειονότητα της βρετανικής κοινής γνώμης τάσσεται υπέρ της επανένωσης.

Προκόπης Παυλόπουλος: «Πολιτιστικό ήθος σε αντιδιαστολή με μια συνεχιζόμενη αδιαλλαξία»

Αποκλειστική δήλωση του Προέδρου της Δημοκρατίας στα «ΝΕΑ»  

«H παραδοχή του Κένεθ Κλαρκ ενισχύει το αίτημα της επιστροφής των Γλυπτών και χαρακτηρίζει το μέγεθος του πολιτιστικού του ήθους, σε αντιδιαστολή με τη συνεχιζόμενη αδιάλλακτη στάση των υπευθύνων του Βρετανικού Μουσείου», τονίζει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος, σε αποκλειστική δήλωσή του προς «ΤΑ ΝΕΑ». Ολόκληρη η δήλωση έχει ως εξής:

«To αίτημα  για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα είχε, ήδη από το 1943, έναν ‘’απρόσμενο’’ σύμμαχο στο πρόσωπο του λόρδου Κένεθ Κλαρκ, ο οποίος συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων ιστορικών τέχνης του 20ου αιώνα, κυρίως ως συγγραφέας έργων για την σημειολογία της Ευρωπαϊκής Γλυπτικής, και ο οποίος, υπό την ιδιότητά του αυτή, μετείχε στην διοίκηση σημαντικών βρετανικών ιδρυμάτων, όπως στο Βρετανικό Μουσείο, στην Εθνική Πινακοθήκη, στο Εθνικό Θέατρο, στην Βασιλική Οπερα, ενώ διετέλεσε Εφορος της Βασιλικής Συλλογής των Ανακτόρων του Ουίνδσορ.

Η κατά τ’ ανωτέρω ‘’συνηγορία’’ του λόρδου Κένεθ Κλαρκ, με την οποία ζητά την επιστροφή και την έκθεση των “Ελγινείων” στην Ελλάδα, προκύπτει από τη μελέτη του Τζέιμς Στέρτον, «Kenneth Clark, Life, Art and Civilisation»,  στην οποία καταγράφεται επιστολή του Κ. Κλαρκ, με ημερομηνία 3 Σεπτεμβρίου 1943 – ήτοι μέσα στη δίνη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου – προς τον ιρλανδό καθηγητή και διάσημο ιστορικό τέχνης Τόμας Μπότκιν, η οποία φυλάσσεται στην Τέιτ Γκάλερι του Λονδίνου.

H παραδοχή του αυτή ενισχύει, με ιδιαίτερη έμφαση και εγκυρότητα, το αίτημα της επιστροφής, χαρακτηρίζοντας έτσι την ευγένεια ψυχής και το μέγεθος του πολιτιστικού ήθους που εκπροσωπεί ο Κ. Κλαρκ, υπερασπιζόμενος την Παγκόσμια Πολιτιστική Κληρονομιά και τις ρίζες του Πολιτισμού μας.

Σε αντιδιαστολή έρχεται η συνεχιζόμενη αδιάλλακτη στάση των υπευθύνων του Βρετανικού Μουσείου σήμερα, οι οποίοι αρνούνται να συνομιλήσουν ακόμη και για δανεισμό, πολλώ δε μάλλον για επιστροφή, μη επιδεικνύοντας τον προσήκοντα σεβασμό στην υπεράσπιση της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και του κοινού μας Πολιτισμού, καθιστώντας εαυ

Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΚΛΑΡΚ

«Ως έκφραση του χρέους που έχουμε στην Ελλάδα»

«…Κατά τρόπο παράλογο, είμαι υπέρ της επιστροφής των ελγινείων μαρμάρων στην Ελλάδα. Οχι για να επανατοποθετηθούν στον Παρθενώνα, αλλά για να εκτεθούν σε ένα όμορφο κτίριο στην άκρη της Ακρόπολης, την κατασκευή του οποίου νομίζω ότι θα έπρεπε να πληρώσει η βρετανική κυβέρνηση. Θα το έκανα για καθαρά συναισθηματικούς λόγους, ως έκφραση του χρέους που έχουμε στην Ελλάδα…».

Κένεθ Κλαρκ