Η Ιστορία πίσω από τα Μάρμαρα του Παρθενώνα

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα, 200 χρόνια από την Ιδιοποίηση τους από την Βρετανία

Dull is the eye that will not weep to see
Thy walls defaced, thy mouldering shrines removed
By British hands, which it had best behoved
To guard those relics ne’er to be restored.
Curst be the hour when from their isle they roved,
And once again thy hapless bosom gored,
And snatch’d thy shrinking gods to northern climes abhorred!

Lord Byron, “Childe Harold”

Έχουν περάσει 200 χρόνια από την αφαίρεση τους και ιδιοποίηση τους από την Βρετανία και πιο συγκεκριμένα από τον Thomas Bruce, Λόρδο Elgin.

«Θα συνεχίσω τις ανασκαφές με την πιο μεγάλη θέρμη στο Ναό της Αθηνάς και θα συνεχίσω να πριονίζω τα ανάγλυφα. Είναι μία εργασία που απαιτεί χρόνο … Σε περίπτωση που δεν είναι δυνατόν να έχουμε το σύνολο της Πανδρόσου εγώ δεν απελπίζομαι για μία από τις Καρυάτιδες». Giovanni Battista Lusieri,,5 Ιανουαρίου 1802 (από τις επιστολές που έστειλε στον εργοδότη του Elgin ο Ιταλός ζωγράφος)

Οι φωνές περί επιστροφής των Μαρμάρων του Παρθενώνα πολλές. Ο Andre Malraux, στις 28 Μαΐου 1959, εκπροσωπώντας τη Γαλλική Κυβέρνηση κατά την πρώτη φωταγώγηση της Ακρόπολης, αναδεικνύει την παγκόσμια πολιτισμική εμβέλεια του Παρθενώνα αναφέροντας ότι ο Παρθενώνας «συμπυκνώνει την ουσία του Αρχαίου Ελληνικού Πολιτισμού, ως συστατικού στοιχείου του διαχρονικού Παγκόσμιου Πολιτισμού».

Η Μελίνα Μερκούρη ως υπουργός Πολιτισμού της Ελλάδας, το 1982 έθεσε το θέμα στο Μεξικό, στη Διεθνή Διάσκεψη Υπουργών Πολιτισμού της UNESCO. «Πρέπει να καταλάβετε τι σημαίνουν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα για εμάς», έλεγε. «Είναι το καμάρι μας. Είναι οι θυσίες μας. Είναι το υπέρτατο σύμβολο ευγένειας. Είναι φόρος τιμής στη δημοκρατική φιλοσοφία. Είναι η φιλοδοξία και το όνομά μας. Είναι η ουσία της ελληνικότητάς μας». «Και αν με ρωτήσετε εάν θα ζω όταν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα επιστρέψουν στην Ελλάδα, σας λέω πως ναι, θα ζω. Αλλά κι αν ακόμη δεν ζω πια, θα ξαναγεννηθώ».

Στην Washington Οι βουλευτές του Hellenic Causus της Βουλής, Carolyn B. Maloney από ΝΥ, Gus Bilirakis από Florida και ο Donald Payne, Jr. από τη New Jersey παρουσίασαν ψήφισμα, με το οποίο καλείται η Μεγάλη Βρετανία να επιστρέψει τα Γλυπτά του Παρθενώνα στην Ελλάδα.

Σύσταση Διεθνούς Επιτροπής για τη Διεκδίκηση και Επιστροφή των Γλυπτών, γνωστή ως IARPS (International Association for the Reunification of the Parthenon Sculptures) η οποία αποτελείται από εκπροσώπους από 14 Εθνικές Επιτροπές. Διακεκριμένοι ξένοι αρχαιολόγοι, αναστηλωτές – μηχανικοί και έγκριτοι νομικοί αποτελούν τα μέλη των 14 Εθνικών Επιτροπών.

Σε παράλληλο χρόνο, viral έχει γίνει στο ελληνικό διαδίκτυο video που παρουσιάζει τη μεγάλη ιστορία των μαρμάρων μέσα σε 50 δευτερόλεπτα. Οι “Περιπέτειες των Γλυπτών του Παρθενώνα” που ανάρτησε στο Facebook το “Greece High Definition” είναι μια σύντομη υπενθύμιση ενός μεγαλείου που μας “φωτίζει”.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος αναγάγει τη μοναδικότητα του Παρθενώνα ως μνημείου της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και την ανάγκη επαναπατρισμού των Γλυπτών του, προκειμένου να συμβολίσει και να εκπέμψει προς την Ανθρωπότητα το αιώνιο και μοναδικό πολιτισμικό μήνυμα που του αναλογεί και της επάνοδού τους στην εστία τους». «O αγώνας αυτός συνδέεται αρρήκτως με την ικανοποίηση ενός καθ’ όλα δίκαιου αιτήματος το οποίο οφείλουμε να υπηρετούμε όλοι μας ανεξαρτήτως εθνικότητας, δοθέντος ότι, κατ’ ουσίαν, πρόκειται για αίτημα της Ανθρωπότητας αφού αφορά τον πυρήνα της Πολιτιστικής της Κληρονομιάς». Αναφέρει επίσης «Είναι παγκοσμίως αποδεκτό ότι τα Γλυπτά αυτά ανήκουν, δικαιωματικώς και πολιτισμικώς, στον Παρθενώνα και στα Μνημεία του», «διότι χωρίς τα Γλυπτά αυτά ο Παρθενώνας είναι βαριά λαβωμένος από μίαν ιερόσυλη πράξη βανδαλισμού και λεηλασίας».

Μάλιστα, επικαλούμενος σημεία της ομιλίας του Malraux στάθηκε στην αναφορά του ότι «…Η Ακρόπολη είναι ο μοναδικός τόπος του κόσμου που κατοικείται ταυτόχρονα από το πνεύμα και από το θάρρος», καθώς και στην επισήμανσή του που συμπυκνώνει, μέσω του μηνύματος του Παρθενώνα, την ουσία του Αρχαίου Ελληνικού Πολιτισμού ως συστατικού στοιχείου του διαχρονικού Παγκόσμιου Πολιτισμού ότι «Δεν θα πάψουμε ποτέ να το διακηρύσσουμε: Ό,τι σημαίνει για μας η τόσο συγκεχυμένη λέξη παιδεία-το σύνολο των έργων της τέχνης και του πνεύματος-η Ελλάδα το μετέτρεψε, προς δόξαν της, σε μείζον μέσον διαπαιδαγώγησης του ανθρώπου. Είναι ο πρώτος πολιτισμός χωρίς ιερό βιβλίο, όπου η λέξη ευφυία σημαίνει να θέτεις ερωτήματα. Ερωτήματα, που έμελλε να γεννήσουν την κατάκτηση του κόσμου από το πνεύμα, της μοίρας από την τραγωδία, του θείου από την τέχνη και τον άνθρωπο».

Ως προς την παγκόσμιας πολιτισμικής εμβέλειας μοναδικότητα του Παρθενώνα και των Μνημείων του, σημείωσε ότι “δεν χρειάζεται να επιχειρηματολογήσει κανείς επί μακρόν και έκανε λόγο για μια αυταπόδεικτη αλήθεια, η οποία εδράζεται σε ακλόνητα τεκμήρια”.

Έντονο ενδιαφέρον, προκαλεί αλλά και αποτροπιασμό τα έργα και οι ημέρες του Ο Giovanni Battista Lusieri , του ανθρώπου που συνέβαλε καταλυτικά στην άνευ προηγουμένου βίαιη απόσπαση των Γλυπτών του Παρθενώνα : «Ελπίζω να μην μου δημιουργήσουν καμία δυσκολία για να συνεχίσω την ανασκαφή στο Ναό της Αθηνάς και να μπορέσω να πάρω στην κατοχή μου όλα τα τμήματα γλυπτών που θα βρω». «Ο κύριος Hunt έγραψε στην Εξοχότητά σας για λογαριασμό μου να προσκομίσετε στην Αθήνα μία δωδεκάδα πριόνια για μάρμαρο, διαφόρων μεγεθών το συντομότερο δυνατό. Μου χρειάζονται τρία ή τέσσερα, 20 πόδια μακριά ώστε να κόψω ένα μεγάλο ανάγλυφο, το οποίο δεν μπορεί να μετακινηθεί, χωρίς να μειώσουμε το βάρος του». «Κάνω ό,τι μπορώ για να αυξήσω τη συλλογή σας, Μιλόρδε». (20 Σεπτεμβρίου 1801)

«Πήρα την άδεια του Δισδάρη να κατεβάσω ένα δωρικό κιονόκρανο από τον Παρθενώνα, αλλά πρέπει να το πριονίσω στα δύο, αν το άλλο είναι αρκετά μεγάλο, αυτό είναι τεράστιο. Οι πόρτες του κάστρου δεν είναι τόσο μεγάλες για να μπορέσει να περάσει» (4 Οκτωβρίου 1802). Ο Giovanni Battista Lusieri είχε προσληφθεί από τον Elgin μαζί με άλλους καλλιτέχνες από την Ιταλία για να κάνουν εκμαγεία και να προετοιμάσουν λεπτομερή αρχιτεκτονικά σχέδια. Τα όσα διαδραματίστηκαν τα έτη 1801-1804, με πρωταγωνιστή τον Ιταλό ζωγράφο, έγιναν μέρος μιας πολύ σημαντικής ανακοίνωσης που κέρδισε τις εντυπώσεις.

Το 1816 το Βρετανικό Μουσείο ψήφισε να αγοράσει τα Γλυπτά που τώρα εκτίθενται εκεί. Παρά τις πολύχρονες προσπάθειες της ελληνικής κυβέρνησης να επανακτήσει τα γλυπτά, δεν έχει γίνει δυνατόν να υπάρξει μία συμφωνία με τους Βρετανούς για να επιστραφούν τα Γλυπτά στην Ελλάδα. Τη δεκαετία του 1880 υπήρξε Ψήφισμα του Δήμου Αθηναίων περί επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνος. άγνωστη εν πολλοίς πληροφορία Μέχρι τώρα.

Εξίσου ενδιαφέρουσες απόψεις είναι και εκείνης της Μαρίας Ιωαννίδου, πολιτικού μηχανικού και επίτιμης διευθύντριας της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως (ΥΣΜΑ), σε ένα θέμα που μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει ιδιαίτερα γνωστό στο ευρύ κοινό: Στα αρχιτεκτονικά μέλη των μνημείων της Ακρόπολης (Παρθενώνα, Ερέχθειο, Αθηνά Νίκη), που επίσης λεηλατήθηκαν από τον Elgin την περίοδο 1801- 1804 και σήμερα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο.

«Οι αναστηλώσεις των μνημείων από την Επιτροπή Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως (ΕΣΜΑ) αποτέλεσαν ιδανική χρονική συγκυρία για την επιστροφή και επαναφορά στα μνημεία των αυθεντικών μελών. Ήταν μια ευκαιρία η οποία δυστυχώς παρέμεινε ανεκμετάλλευτη», αναφέρει η κα. Ιωαννίδου, συμπληρώνοντας ότι παρά τις κατά εποχές προσπάθειες της ελληνικής πλευράς, το αίτημα επιστροφής των αρχιτεκτονικών μελών των μνημείων δεν είχε θετική ανταπόκριση. «Ίσως επειδή συνδεόταν από βρετανικής πλευράς με τη διεκδίκηση των γλυπτών του Παρθενώνα: Ενδεχομένως η υποχώρηση στα αρχιτεκτονικά μέλη θα οδηγούσε σε ανάλογη υποχώρηση στα γλυπτά. Ωστόσο, η τοποθέτηση των αντιγράφων τους στις θέσεις των αυθεντικών μελών -όπου αυτό έχει γίνει- δεν αποτελεί οριστική αποδοχή της παραμονής τους στο Βρετανικό Μουσείο, καθώς το θέμα παραμένει ανοικτό και επίκαιρο», σημείωσε.

Οι περιπέτειες των γλυπτών, όμως, δεν τελείωσαν με τη βίαιη απόσπασή τους. Το ναυάγιο του «Μέντωρ» το 1802 στα Κύθηρα, του πλοίου του Elgin με φορτίο ένα μέρος από τα αριστουργήματα του Ιερού Βράχου.

Τα εν λόγω μάρμαρα ανελκύστηκαν ως το 1804, ωστόσο φήμες για εμφάνισή τους στην περιοχή του ναυαγίου προκάλεσαν την εκπόνηση ποικίλων ερευνών, όπως εκείνες του 1875, του 1980 και του 2009. Μεταξύ 2011 και 2015 διενεργήθηκε από την Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων- ΕΕΑ υπό τον αρχαιολόγο κ. Κουρκουμέλη υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα και ανασκαφή στο ναυάγιο, με αποτελέσματα που αν και δεν σχετίζονται με τα αρχαία γλυπτά δεν ήταν διόλου ευκαταφρόνητα.

Οι πηγές αποκαλύπτουν όπως αναφέρει ο δημοσιογράφος και ιστορικός Λευτέρης Σκιαδιας πως ο πρώτος που αντέδρασε στη λεηλασία του λόρδου Elgin ήταν ο ‘Διδάσκαλος των Αθηναίων’ Ιωάννης Βασιλείου Μπενιζέλος (περ. 1730-1807), που διηύθυνε περίπου τρεις δεκαετίες την περίφημη «Σχολή Ντέκα» και είναι ο γνωστός συγγραφέας της ‘Ιστορίας των Αθηνών’. Ο ισχυρός λόγος του ακούσθηκε, φθάνοντας μέχρι τον Elgin, ο οποίος επισκέφθηκε την Αθήνα, το 1803.

Ο Ι. Μπενιζέλος διαμαρτυρήθηκε εγγράφως προς τον Βρετανό Αγγλικανό ιερέα και έμπορο αρχαιοτήτων Philip Hunt (1772-1838) που συμμετείχε στην κουστωδία του λόρδου»

Μια νέα εξέλιξη ήρθε στο θέμα των γλυπτών του Παρθενώνα σύμφωνα με την Hurriyet δύο τούρκοι επιστήμονες που ερευνούν τα Οθωμανικά Αρχεία καταρρίπτουν τον ισχυρισμό των Βρετανών πως «είχαμε λάβει άδεια από τον Σουλτάνο». Τούρκοι επιστήμονες που εξετάζουν τα Οθωμανικά αρχεία, Δρ Ζεϊνέπ Αϊγκέν και Ορχάν Σακίν κατέρριψαν τους ισχυρισμούς του Βρετανικού Μουσείου το οποίο βασίζει τους ισχυρισμούς του σε ένα χαρτί που είναι μεταφρασμένο στα Ιταλικά αλλά το πρωτότυπο δεν υπάρχει. Οι δύο τούρκοι επιστήμονες ήρθαν στην Αθήνα στις 23 Φεβρουαρίου σε μια παρουσίαση που έγινε και συμφώνησαν με Έλληνες ομολόγους τους πως δεν υπάρχει Σουλτανικό φιρμάνι. «Προσπαθούμε απλά να ρίξουμε φως στην υπόθεση» είπαν σχετικά. «Ο μεγάλος Βεζύρης έδωσε άδεια για να ταξιδεύσουν οι Βρετανοί καθώς ο Σουλτάνος έλειπε σε πόλεμο, δεν υπάρχει όμως άδεια για να πάρουν τα μάρμαρα» πρόσθεσαν

Ο καθηγητής Μανώλης Κορρές, σημειώνει με Έμφαση «σήμερα το νέο Μουσείο Ακρόπολης παρέχει τις μεγαλύτερες εγγυήσεις και πως όλη αυτή η προσπάθεια που άρχισε από τον λόρδο Μπάιρον και συνεχίζεται ως σήμερα είναι δικαιότατη και σίγουρα κάποια στιγμή θα φέρει το ποθούμενο αποτέλεσμα».

Ο Δημήτριος Παντερμάλης, διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης, λέει: “Η πλήρης επιστροφή είναι η μόνη λύση. Πρέπει να συνενωθεί ό,τι είναι αναπόσπαστα δεμένο με τον μνημείο”. “Το Βρετανικό Μουσείο δεν είναι ο ιδιοκτήτης των γλυπτών”. Γι’ αυτό δεν τίθεται θέμα δανεισμού τους, αλλά επιστροφής τους. Το γεγονός ότι τα γλυπτά αποχωρίστηκαν για να εκτεθεί ένα μέρος στο Λονδίνο “δεν ήταν ο κατάλληλος τρόπος μεταχείρισης για το μνημείο διότι είναι αναπόσπαστο μέρος του”, και προσθέτει ότι “το Μουσείο του θα προσέφερε ευχαρίστως κάτι στους Λονδρέζους ως αντάλλαγμα”

Τέλος ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος διαβεβαιώνει ότι « η αιτία για την οποία αγωνιζόμαστε είναι θεσμικώς δίκαιη και ηθικώς επιβεβλημένη, στο όνομα της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και δεν ξεχνάει την μνήμη της Μελίνας Μερκούρη, η οποία-όπως σημειώνει-είναι και θα είναι, ως τον «τελικό επαναπατρισμό των Γλυπτών του Παρθενώνα, η Ηγερία της προσπάθειάς μας και η Εστιάδα του Μουσείου της Ακρόπολης».